start

Agenda 22 - jak planować politykę na rzecz osób niepełnosprawnych w społecznościach lokalnych

Czy wiecie co to jest Agenda 22? To instruktaż w zakresie planowania polityki na rzecz osób niepełnosprawnych w społecznościach lokalnych oparty na ONZ-owskich Standardowych Zasadach Wyrównywania Szans. Otóż owa Agenda nakreśla plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych w Państwie, województwie czy na poziomie społeczności lokalnych.

Czytamy w nim, że władza państwowa i samorządowa, przedsiębiorstwa i różne organizacje i instytucje powinny:

• nawiązać współpracę z organizacjami zrzeszającymi osoby niepełnosprawne i traktować je jak równoprawnych partnerów,
• razem z tymi organizacjami dokonać przeglądu własnych działań pod kątem tego, jak mają się one do Standardowych Zasad,
• wraz z organizacjami osób niepełnosprawnych sporządzić wykaz potrzeb tych osób,
• wypełnić lukę pomiędzy aktualnie istniejącymi zasobami a potrzebami osób niepełnosprawnych, opracowując odrębny plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych,
• określić, w jaki sposób kwestie dotyczące niepełnosprawności mają być uwzględniane we wszystkich procesach decyzyjnych,
• określić zasady przyszłej kooperacji z organizacjami osób niepełnosprawnych,
• dokonywać w ustalonych terminach przeglądu i ewaluacji planu polityki na rzecz osób niepełnosprawnych,

Organizacje zaś osób niepełnosprawnych powinny mieć zapewnione określone warunki funkcjonowania, aby mogły sprostać roli ekspertów we własnych sprawach. Dzięki temu będą mogły monitorować realizację, oceniać i uaktualniać planu polityki na rzecz osób niepełnosprawnych.

Musimy pamiętać, że decyzje władz lokalnych mają wpływ na codzienne życie osób niepełnosprawnych. Decyzje te mogą dotyczyć np. spraw mieszkaniowych, edukacji czy opieki. Staje się więc koniecznością, aby władze lokalne włączały kwestie dotyczące niepełnosprawności w zakres swych działań decyzyjnych.

Cóż więc czytamy w owej Agendzie. Wiodących idei jest niewiele. Oto one: podstawą pracy są prawa człowieka, a najlepsze rezultaty uzyskuje się dzięki współpracy pomiędzy organizacjami osób niepełnosprawnych i władzami lokalnymi. Materiał, który tu przedstawię, dotyczy metod wypracowywania wraz z organizacjami osób niepełnosprawnych planu polityki na rzecz osób niepełnosprawnych. Będą to sugestie na temat przechodzenia od rodzącej się idei do powstania planu dzięki, któremu zrealizujemy konkretne zamierzenia.

Charakterystyka dobrego planu polityki na rzecz osób niepełnosprawnych

Władze lokalne powinny zapewnić wszystkim obywatelom takie same możliwości. By to wykonać konieczny jest plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych, dzięki któremu społeczeństwo systematycznie będzie się stawało coraz bardziej dostępne i będzie stwarzało szansę uczestnictwa. Dobry plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych musi się opierać na ideologii i treściach 22 zasad agendy. Dobrze by było, aby stały się one kanwą przy przygotowaniach i opracowywaniu planu polityki na rzecz osób niepełnosprawnych. Władze lokalne powinny przeanalizować wszystkie zasady zawarte w Agendzie aby ocenić czy faktycznie są realizowane treści zawarte z zasadach. Zastanowić się nad tym ewentualnie co trzeba zrobić, żeby je w pełni realizować i jak powinno się tego dokonać czyli określić cele i wyznaczyć środki do ich realizacji.

Dobry plan powinien obejmować wszystkie potrzeby. Dlatego też punktem wyjścia powinien być staranny audyt potrzeb osób niepełnosprawnych, dokonany w ścisłej współpracy z organizacjami osób niepełnosprawnych. Nie należy zapominać aby punkty widzenia dotyczące niepełnosprawności były włączane w główny nurt tj. od początku uwzględniane we wszystkich planach władz lokalnych.

Logiczną konsekwencją takiej polityki jest to, by wszystkie rozwiązania dotyczące osób niepełnosprawnych były w miarę możliwości finansowane wedle zasady określanej mianem zasady odpowiedzialności w finansowaniu. Oznacza to, że w każdej planowanej działalności zawarte są jej koszty. Np. osoby niedosłyszące potrzebują wzmacniaczy, by móc korzystać z telefonu. Jeżeli ta zasada ma być spełniona - dodatkowy wydatek z tym związany musi być dodany do ceny wszystkich telefonów – a nie tylko do ceny telefonu ze wzmacniaczem. Jednym z pierwszych kroków w kierunku włączania w główny nurt (mainstreamingu) jest przyjęcie opracowanego planu polityki na rzecz osób niepełnosprawnych przez najwyższy organ decyzyjny lub zgromadzenie władz lokalnych (Rada Gminy). Każda przewidywana przez plan działalność powinna być wpisana w zakres kompetencji odpowiednich władz.

Należy w planie zwrócić szczególną uwagę na sytuacje kobiet, dzieci i imigrantów. Istnieje wszakże ryzyko, że niepełnosprawne kobiety cierpią z podwójnej dyskryminacji. – raz jako kobiety, a raz jako osoby niepełnosprawne. Ważne więc staje się, by w planach uwzględniano perspektywę płci. Z tego miejsca chciałoby się zadać pytanie – co z emigrantami? Czy w ogóle uwzględniamy ich w swoich planach. A dzieci? Są również często zaniedbywane. Dobra rehabilitacja, na przykład jest niezbędna, by dzieci z niepełnosprawnością mogły żyć podobnie, jak inne dzieci.

Czasem zapominamy, że rozwiązaniom ogólnym powinny towarzyszyć rozwiązania indywidualne. Na przykład problemami związanymi z dostępnością można się zająć stosując rozwiązania ogólne. Jeśli transport publiczny dostosowany jest do potrzeb osób niepełnosprawnych - więcej osób będzie mogło podróżować autobusem, tramwajem czy metrem. Zawsze jednak będą osoby, które będą potrzebowały udogodnień zaprojektowanych specjalnie dla nich.

Bardzo często zapomina się, że w demokracji osoby z niepełnosprawnością powinny mieć takie same szanse dokonywania własnych wyborów jak osoby sprawne. Władze lokalne powinny oferować usługi gwarantujące wszystkim obywatelom szanse uczestnictwa w życiu społecznych poprzez demokratyczny system uczestnictwa i indywidualnego wyboru. Ileż to razy wyrasta do rangi narodowego wręcz problemu dostępność choćby do lokali wyborczych podczas rożnego rodzaju wyborów. Aż strach pomyśleć co będzie się działu przy następnych wyborach, kiedy to znów lokale wyborcze zostaną umieszczone na piętrach szkół, w których brak wind czy podjazdów uniemożliwi niepełnosprawnym udział w akcje demokratycznej powinności.

A czy społeczeństwo, poprzez swych przedstawicieli we władzach, daje przykłady dalekowzrocznej polityki dotyczącej niepełnosprawności? Czy o tym komunikuje? Czasem władze lokalne wspierają finansowo (np. przy pomocy grantów) takie sfery, jak edukacja, sport, stowarzyszenia, imprezy kulturalne czy inne formy aktywności – czy wywierają presję stawiając określone żądania odbiorcom grantów. Czasami władze lokalne realizują swą działalność zawierając kontrakty. Czy przy zawieraniu tych kontraktów z placówkami świadczącymi usługi należycie wymagają, by realizator kontraktu prezentował odpowiednią wiedzę, eliminującą ryzyko dyskryminacji osób niepełnosprawnych? A czy władze lokalne służą dobrym przykładem poprzez np. zatrudnianie osób niepełnosprawnych?

Pisząc plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych należy opisać w nim, jak władze lokalne zamierzają współpracować z organizacjami osób niepełnosprawnych. Określmy w planie, jakie grupy konsultacyjne będą potrzebne i w jaki sposób będą racjonalnie współpracować. Przedstawiciele organizacji osób niepełnosprawnych mają pełnić rolę doradczą. Władze lokalne powinny w takiej sytuacji rozważyć, czy obejmuje to również odpowiedzialność za szkolenia i czy przedstawiciele tych organizacji będą opłacani za uczestnictwo w pracach władz lokalnych. Unikniemy niedopowiedzeń i pretensji w stosunku do niesprecyzowanych oczekiwań.

Plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych opracowywany przez władze lokalne musi zawierać długofalowe cele. Dzięki nim osoby niepełnosprawne będą miały zapewnione takie same prawa jak inni obywatele.

Oczywistym staje się również, że po za celami w planie powinny być zawarte konkretne rozwiązania. W planie należy zapisać co ma być zrobione, kiedy każde działanie ma być zakończone, jakie ciało (agencja, organizacja) jest odpowiedzialna za wdrożenie i jak dane rozwiązanie ma być finansowane. Jest to bardzo ważne dla konkretnej realizacji celów, a także po to, by plan mógł być poddany ewaluacji i rewizji. Realizacja planu musi być co roku oceniona przez grupę roboczą, w skład której wchodzą przedstawiciele władz i organizacji osób niepełnosprawnych. Innym rozwiązaniem jest zatrudnienie specjalnego audytora, który oceni zgodność działań z planem polityki na rzecz osób niepełnosprawnych. Ponieważ rzeczywistość szybko się zmienia, plan musi również podlegać systematycznej rewizji.

Równoprawni partnerzy

Kiedy czytamy Agendę 22 dochodzimy do wniosku, że podejście tam prezentowane opiera się tak naprawdę na dwu dokumentach tj. spisie faktycznego stanu (inwentarzu) służb i usług oferowanych obywatelom przez władze lokalne oraz na spisie potrzeb, czyli tego, czego osoby niepełnosprawne potrzebują od społeczeństwa. Tak naprawdę plan ma na celu wypełnieniu luki pomiędzy obydwoma spisami.

Aby zapewnić równe warunki, organizacje osób niepełnosprawnych mają być równoprawnymi partnerami. Powinny być włączane w cały proces opracowywania planu. Muszą być zaangażowane od momentu planowania aż do chwili przyjęcia planu przez ciała decyzyjne. Logiczną konsekwencją akceptacji przez władze Standardowych Zasad jest to, że fakt akceptacji – zgodnie z zasadą 18 – musi być odzwierciedlony w sposobie pracy przy formułowaniu planu polityki dotyczącej niepełnosprawności. Dobry plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych musi być realizowany systematycznie i mieć tak dobrą konstrukcję, by oprzeć się politycznym i ekonomicznym fluktuacjom. Aby móc dobrze wykonać to zadanie, przedstawiciele osób niepełnosprawnych muszą poświęcić temu dużo czasu – powinni być więc opłacani za swoją pracę.

Jak każde działanie, tworzenie planu również, wymaga realizacji podczas tworzenia poprzez stworzenie specjalnej grupy (można ją nazwać np. Grupą 22), która byłaby odpowiedzialna za stworzenie takiego planu. Grupa ta mogłaby planować i kierować pracą, gromadzić analizy i projekty oraz przygotować ostateczny projekt planu polityki na rzecz osób niepełnosprawnych. Grupa ta powinna składać się w równych proporcjach z przedstawicieli władz i organizacji osób niepełnosprawnych. Warto też zastanowić się na powołaniu grup roboczych, które zajęły by się na inwentaryzowaniu działań władz lokalnych. Mogły by również proponować konkretne rozwiązania. Grupy robocze powinny być rekrutowane na tych samych zasadach, co grupa powołana do stworzenia planu – po to by zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy przedstawicielami władz lokalnych i organizacji osób niepełnosprawnych.

Tutaj otwiera się nowa rola dla Organizacji osób niepełnosprawnych. Organizacje te mogłyby zbierać i gromadzić dane dotyczące form wsparcia ze strony społeczeństwa, których potrzebują osoby niepełnosprawne

Od idei do planu polityki na rzecz osób niepełnosprawnych.

Każdy zaakceptowany plan musi się odnosić do pełnego zakresu działań władz lokalnych. Zadanie wdrożenia planu powinno być umiejscowione pod zarządem najwyższego organu decyzyjnego (wójt, burmistrz, prezydent) lub zgromadzenia powołującego (rada gminy, miasta) grupę inicjatywna (grupa 22). Pracę nad planem można przedstawić następująco:

Pierwszym działaniem tworzenia planu jest spis (inwentarz) działań władz lokalnych w oparciu o planowane standardy Agendy 22. Ta praca musi się opierać na otwartym spisie rzeczywistych po to, by zorientować się, w jakim stopniu służby, którymi dysponują władze lokalne, pasują do potrzeb osób niepełnosprawnych.

Spis ten (Inwentarz) ten powinien być przygotowany wspólnie z reprezentantami osób niepełnosprawnych. Ich znajomość potrzeb osób niepełnosprawnych umożliwi dostrzeżenie zarówno szans, jak i ograniczeń, niedostrzeganych przez innych. Inwentarz powinien zawierać pisemne podsumowanie i proponowane rozwiązania w zakresie każdej formy działania. Jeśli władze zamierzają przyjąć podejście całościowe – wszystkie działania powinny być spisane „za jednym zamachem”. Alternatywnym rozwiązaniem jest taki podział pracy, by pewne obszary były audytowane (inwentaryzowane) w jednym roku, kolejne – w następnym.

Najlepiej, gdy każda pojedyncza działalność jest analizowana pod kątem zgodności z wszystkimi 22 zasadami – od Zasady 1 do Zasady 22. Alternatywnym rozwiązaniem jest dokonywanie przeglądu w taki sposób, że każda działalność analizowana jest w odniesieniu do zasady, która tej działalności dotyczy. Np. kiedy dokonujemy inwentarza szkół - odwołujemy się do Zasady 6 – Edukacja – która jest w tym przypadku najważniejsza.

Niektóre Zasady są nadrzędne i dotyczą wszystkich sektorów życia społecznego – muszą więc być brane pod uwagę przez wszystkich. Jest tak szczególnie w przypadku:

• Zasady 1 Budzenie świadomości, która mówi o konieczności budzenia świadomości co do praw, potrzeb i możliwości osób niepełnosprawnych,
• Zasady 5 Dostępność, która podkreśla znaczenie dostępu do środowiska fizycznego oraz do informacji i komunikacji,
• Zasady 14 Kreowanie polityki i planowanie
• Zasady 18 Organizacje osób niepełnosprawnych,
• Zasady 19 Szkolenie personelu.

Niezbędny jest również dokładny przegląd potrzeb osób niepełnosprawnych. Mogą tego dokonać organizacje osób niepełnosprawnych. W pierwszej fazie tworzenia inwentarza potrzeb zadaniem każdej organizacji osób niepełnosprawnych będzie zidentyfikowanie potrzeb w zakresie grupy osób, którą dana organizacja reprezentuje. Jest ważne, by potrzeby wszystkich grup były włączone w plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych.

Jest możliwe, że punkt widzenia władz lokalnych na stopień zgodności ich działań ze Standardowymi Zasadami będzie się różnił od punktu widzenia użytkowników. Jeżeli tak będzie – powinien przeważyć punkt widzenia organizacji osób niepełnosprawnych. Po zebraniu i przeanalizowaniu materiału stanie się jasne, w których obszarach są braki. Być może będzie tak wiele potrzeb, że pracę trzeba będzie rozciągnąć na okres wielu lat. W takiej sytuacji trzeba zdecydować, jaki kwestie trzeba podjąć najpierw, a jakie będą musiały poczekać.

Pierwszym priorytetem powinno być określenie czy problemy niepełnosprawności są zawsze brane pod uwagę od samego początku, gdy władze lokalne planują nowe działania i placówki w środowisku. Trzeba to uzupełnić o wymaganie, by kwestie niepełnosprawności były również uwzględniane przy wszystkich planowanych zmianach w już istniejących rozwiązaniach i placówkach - dotyczących, np. odnawiania i remontów, reorganizacji czy komputeryzacji.

Innym priorytetem może być np. zajęcie się daną grupą ludzi – np. dziećmi, czy osobami starszymi. Można więc koncentrować się przez pewien czas na sferach działania i rozwiązaniach ważnych dla tych grup. Jeszcze inną możliwość stanowi przyznanie priorytetu pewnym określonym działaniom.

Plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych musi być skonstruowany w sposób realistyczny tak, aby mógł być rzeczywiście do zrealizowania. Systematyczna praca na rzecz równego społeczeństwa jest całkiem możliwa nawet w czasach „chudych” – pod warunkiem podzielenia proponowanych rozwiązań na fazy, na podstawie tego, co jest możliwe ekonomicznie. Warto ponownie przypomnieć, że to co jest dobre dla osób niepełnosprawnych, jest często dobre także dla innych ludzi. Np. wszyscy pasażerowie korzystają w przypadku wprowadzenia informacji głosowej i wizualnej w transporcie publicznym.

Dobry plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych powinien być konkretny i mieć wyraźne cele, które będzie się osiągać w kolejnych fazach i realizować poprzez konkretne działania i rozwiązania. Powinien obejmować co najmniej kilka lat. Powinny być w nim opisane, rok po roku, konkretne działania i rozwiązania, planowane dla osiągnięcia poszczególnych celów. Taki plan powinien określić, jakie rozwiązania trzeba wprowadzić, kiedy, kto (jakie ciała) jest za nie odpowiedzialny, jak będą one finansowane. Jeśli planowane działania są wyraźnie opisane w planie – łatwiej będzie później ocenić ich realizację. Plan polityki na rzecz osób niepełnosprawnych powinien przyjęty przez organ wykonawczy (np. Zarząd Gminy), co umożliwia wprowadzenie go do wszystkich działań podejmowanych przez władze lokalne. Stanie się wtedy wiadomym, ze dany samorząd lokalny ma wizję społeczeństwa, w którym wszyscy obywatele są równi pod względem praw i udziału w życiu społecznym.

Materiał opublikowany w BIFRONIE -1-2/2009